Modeli ekonomik i Shqipërisë/ Raporti zbulon varësinë nga ndërtimi dhe tregtia, kontrastet e theksuara me rajonin

Ekonomia shqiptare ka vazhduar të rritet gjatë 2025-s, duke arrirë PBB prej 26.5 trilionë lekësh, afërsisht 27 miliardë euro, me ritim 3.66%. Ky është tempohu më i ngadalë që nga kthimi pas pandemisë. Struktura e zgjerimit trajtën një varësi të thellë nga sektorë që prodhojnë qarkullim të madh, por kapacitete të kufizuara prodhuese afatgjate. Një pjesë e rëndësishme e rritjes vjen nga shpenzimet publike dhe taksat neto.

Ndërtimi u bë shtyllë kyçe, duke zënë 12.6% të PBB-së – niveli më i lartë jo vetëm në Ballkanin Perëndimor, por edhe përballë mesataresë evropiane që qëndron rreth 5%. Në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Serbinë dhe Malin e Zi, pjesa e ndërtimit lëviz midis 3.8% dhe 7.8%. Bilancat e firmave tregojnë se zgjerimi nuk mbështetet në kreditë bankare, të cilat formojnë vetëm 5% të aktiveve, por në paraparë klientësh dhe detyrime ndaj furnitorëve. Kjo bën sektorin të përzier me ciklin e pasurive të paluajtshme dhe parave të padeklaruara.

Më anën tjetër, industria përpunuese ka rënë për nëntë tremujorë të vazhdueshëm, duke zbritur në 214 miliardë lekë vitin e kaluar. Përveç rënies së prodhimit, eksportet e fasonerisë përballen me kostot në rritje, mungesë punëtori dhe humbje të avantazhit të çmimit të lirë të punës.

Krahasimi me rajonin zbulon modele të ndryshme. Maqedonia e Veriut, me politikën e Zonave Teknologjike Industriale të Zhvillimit, ka tërhequr gjigantë automotive si Johnson Matthey dhe Kromberg & Schubert, krijues të mijësh vende pune dhe motorë eksporte. Serbia mbështetet në bazë industriale të gjerë: përpunimi dhe ekstraktimi jepin mbi 54% të fitimit neto të 100 firmave më të mëdha, të udhëhequra nga prodhuesit minerarë.

Shqipëria paraqet kontrast të plotë. 100 kompanitë më të mëdha dominohen nga tregtia me 56% të të ardhurave, e ndjekur nga energjetika dhe ndërtimi. Industria përpunuese përfaqëson vetëm 3.6% të qarkullimit, ndërsa fitimet përqendrohen në energji dhe tregti.

Kriza demografike ngushton bazën e punës. Censi tregon 420 mijë banorë më pak se 2011. Bizneset reaguan duke punësuar qytetarë të huaj, numri i të cilëve afruan 22 mijë veta. Ekspertët paralajmërojnë se integrimi me BE kërkon transformim urgjent të bazës prodhuese drejt teknologjisë, inovacionit dhe sektoreve me vlerë të shtuar të lartë, për të larguar varësinë nga aktivitete ciklike me produktivitet të ulët.