ABC24.al është gazeta dixhitale shqiptare që ofron lajme të besueshme, analiza të thelluara dhe reportazhe ekskluzive 24 orë në ditë.
Gjithçka duhej të funksiononte si një planet në miniaturë, pa ndihmë nga jashtë. Por kur pjesëmarrësit filluan të kishin vështirësi në frymëmarrje, shkencëtarët u përballën me një mister që fshihej aty ku askush nuk e priste Në vjeshtën e vitit 1991, në shkretëtirën e Arizonës, nisi një nga eksperim

**Tetë njerëz u mbyllën dy vjet nën një kupolë xhami. Oksigjeni nisi të binte dhe askush nuk e dinte pse**
Në shkretëtirën e Arizonës, në vjeshtën e 1991-shit, u vu në jetë një nga eksperimentet më të çuditshme shkencore të shekullit XX. Tetë vullnetarë pranuan të rrinin dy vjet brenda një kompleksi gjigant prej xhami, gati hermetik, i pagëzuar Biosphere 2.
Qëllimi ishte ambicioz dhe i qartë: të ndërtohej një Tokë në miniaturë. Njerëzit duhej të prodhonin vetë ushqimin, të riciklonin ujin dhe të mbanin ajrin e nevojshëm për frymëmarrje, pa asnjë ndihmë nga jashtë.
Brenda strukturave prej xhami, në rreth 1.27 hektarë, ishin krijuar disa mjedise natyrore: pyll tropikal, oqean me shkëmbinj koralorë, mangrova, savanë, shkretëtirë dhe një zonë bujqësore. Banorët e kupolës kultivonin vetë çdo gjë që hanin dhe mbijetesa e tyre varej nga burimet e atij ekosistemi artificial.
Për shumë njerëz projekti dukej si fantashkencë e kthyer në realitet. Madje shihej edhe si provë për kolonitë e ardhshme njerëzore në hapësirë. Nëse një ditë njerëzimi vendos të jetojë në Mars, sisteme të tilla do të ishin vendimtare.
Por ajo që nisi si eksperiment ambicioz u shndërrua gradualisht në një situatë shqetësuese, transmeton ABC24.AL.
**Oksigjeni binte dhe shkaku mbeti mister**
Muajt e parë shkuan mirë. Më pas, pjesëmarrësit nisën të ndienin gjëra të pazakonta. Lodhja vinte shumë më shpejt, puna fizike bëhej gjithnjë më e rëndë, ndërsa mungesa e ajrit ndihej edhe gjatë aktiviteteve të zakonshme.
Matjet e konfirmuan dyshimin: niveli i oksigjenit brenda kompleksit po binte pa ndërprerje.
Fillimisht oksigjeni përbënte rreth 21 për qind të atmosferës së brendshme, thuajse njësoj si në Tokë. Brenda rreth 16 muajsh, përqendrimi ra në afërsisht 14 për qind.
Kjo sasi i përgjigjej kushteve që mbretërojnë në një lartësi rreth 4.000 metra mbi nivelin e detit. Në një ambient të tillë organizmi përballet me lodhje, vështirësi në frymëmarrje, dobësi dhe rënie të aftësisë për punë fizike.
Për tetë njerëzit e izoluar situata ishte edhe më e rëndë. Ata nuk mund të dilnin pa i dhënë fund eksperimentit.
**Ku shkonte oksigjeni?**
Shkencëtarët ndeshën një enigmë që në fillim dukej e pashpjegueshme. Nëse oksigjeni konsumohej me këtë ritëm, dioksidi i karbonit duhej të rritej në të njëjtën masë. Por kjo nuk po ndodhte.
Kishte përshtypjen se një pjesë e oksigjenit po humbiste pa lënë asnjë gjurmë. Përgjigja erdhi më vonë dhe ishte shumë më e ndërlikuar nga sa kishin menduar projektuesit.
Fajtori i parë ishte dheu. Zonat bujqësore ishin mbushur me tokë jashtëzakonisht pjellore, e pasur me lëndë organike. Miliarda mikroorganizma që jetonin në të i shpërbënin vazhdimisht këto materiale. Ata thithnin sasi të mëdha oksigjeni dhe lëshonin dioksid karboni. Ritmi ishte shumë më i shpejtë sesa parashikimet.
Bimët nuk arrinin ta mbulonin këtë humbje përmes fotosintezës. Por kjo shpjegonte vetëm një pjesë të historisë.
**Betoni, pjesa tjetër e enigmës**
Zbulimi i dytë ishte edhe më befasues. Betoni i ekspo
Shkruar nga
Redaksia ABC24
Artikujt e firmosur "Redaksia ABC24" përgatiten nga desku qendror i lajmeve — ekipi që mbulon lajmet 24 orë në 7 ditë. Sinjalet e lexuesve, lajmet e minutës së fundit dhe kërkesat për korrigjim kalojnë të gjitha nga kjo tryezë redaksie, ku çdo tekst rishikohet kolektivisht para publikimit.
Diskutimi
Komentet miratohen nga redaksia para se të shfaqen.