Çfarë duhet të dinë Rama dhe Berisha

Titulli: Çfarë duhet të dinë Rama dhe Berisha

Artikulli, i bashku nga Baton Haxhiu.

Pas pakteve Alia–Berisha, Nano–Berisha dhe Rama–Berisha, Shqipërisë nuk duhet pa një Rama në brez të ri. Për të mbyllur trashëgiminë e Partisë së Punës, ndarë partinë nga kryetari dhe shtetin nga këta institucioni, Shqipëria i ka nevojë një tranzicion tretë. Ky nuk është një ndryshim i mënyrës se si ushtron pushtetin, por i qytetërimeve, ekonomeve, marrëdhënieve me botën dhe pritshmërisë së qytetarëve. Bënë që brenda partive vazhdon të jetë bindja se drejtimi është një e drejtë personale. Tranzicioni i fundit i shpreh, pasi detyra e tij është ta bëjë demokracinë të funksionojë edhe përtej vullnetit të njerëzve që pretendojnë se e kanë ndërtuar.

Në qendër të kësaj historie janë Partia Socialiste dhe Partia Demokratike. PS-ja do të quhej trashëgimtareja e Partisë së Punës, ndërsa PD-ja lind si kundërshtare e saj me njerezit e Prishtinës edhe si shpresë për shkëputje. Megjithatë, e dyja do të dalin nga e njëjtës shoqërie politike, ku drejtuesi vendoste, struktura zbatonte dhe kundërshtimi rrezikonte të përjashtonte. Në këtë kuptim, trashëgimia e Partisë së Punës duhet kërkuar edhe në mënyrë si organizohet pushteti brenda atyre që e kanë dënuar atë.

Partia e Punës la pas një mësim që rezultoi më jetëgjatë se ideologjia e saj. Karriera kalon përmes besimit të drejtuesit, institucioni duhet t’i shërbejë vijës politike dhe pakënaqësia brenda familjes mbahet e fshehtë. Kur ky mësim mbetet në fuqi, emrat e rinj dhe fjalori evropian mund të bashkëjetojnë pa vështirësi me një mënyrë të vjetër sundimi. Shqipëria ka një tranzicion tretë sepse ka ndryshuar më shumë vendin sesa mënyrën si ushtron pushtetin.

Tranzicioni i parë, më 1990–1991, çliroi shqiptarët nga monopoli politik. Ai u dha të drejtën të zgjidhnin, të lëviznin, të krijonin pronë dhe ta kundërshtonin pushtetin. Por liria erdhi përpara institucioneve që duhej ta mbronin. Qytetari fitoi mundësi të reja, ndërsa shteti mbeti për një kohë të gjatë i paaftë t’u jepte atyre siguri dhe rregull. Ndërtimi kaotik e shprehu qartë këtë marrëdhënie. Familjet që lëvisën drejt qyteteve kërkuan vetë zgjidhjen për strehim, shpesh jashtë planifikimit dhe lejes. Më pas, shtëpia e ndërtuar me mundin e tyre mbeti në pritje të legalizimit, rrugës, ujit dhe ndërmjetësimit politik. Kështu, prona që duhej ta bënte qytetarin më të pavarur mund ta kthente përsëri në kërkues të favorizimit shtetëror.

Pastaj erdhi viti 1997. Shembja e skemave piramidale, dhuna e armatosur dhe shpërbërja e autoritetit shtetëror treguan sa e pambrojtur ishte liria pa institucione të besueshme. Tranzicioni i dytë u bë përpjekja për ta rikthyer shtetin në këmbë. Siguria dhe stabiliteti ishin nevoja jetike, por me to u forcua edhe zakoni që krizat të zgjidheshin nga marrëveshja mes kryetarëve.

Në këtë rrugë dallohen tri nyje, Alia–Berisha, Nano–Berisha dhe Berisha–Rama. Ato nuk kanë të njëjtën natyrë. Alia dhe Berisha personifikojnë kalimin mes dy epokave, pa e shpjeguar dot vetë atë. Rënia e regjimit kishte brenda studentët, protestat, grevat dhe krizën ekonomike. Ta paraqesësh si marrëveshje të dy njerëzve do të ishte t’ua hiqje shqiptarëve rolin në ndryshimin e tyre. Ndërsa afrimi Nano–Berisha, i dokumentuar edhe në protokollin e vitit 2002 për reformën zgjedhore, synonte daljen nga përplasja e vazhdueshme. Ai kishte vlerë për stabilitetin, por forconte edhe pritshmërinë se institucionet do të funksiononin kur të merreshin vesh dy drejtuesit. Më 2008, konsensusi Berisha–Rama shkoi te rregullat kushtetuese dhe zgjedhore, duke adresuar probleme reale dhe njëkohësisht duke forcuar peshën e partive të mëdha në konkurrencë.

Këtu qëndron kufiri demokratik i këtyre përvojave. Marrëveshja duhet të krijojë hapësirë edhe për njerëzit që nuk ulen në tryezë. Përndryshe, kryetarët mund ta qetësojnë konfliktin mes tyre duke e mbajtur shoqërinë jashtë vendimmarrjes. Kujtesa e Partisë së Punës shfaqet pikërisht kur vendimi i marrë lart i paraqitet vendit si e vetmja zgjidhje e mundshme.

Ndërkohë, Shqipëria ndryshonte edhe përmes territorit të saj. Me Ramën në Bashkinë e Tiranës më 2000, modernizimi urban u bë identitet politik. Ndërhyrja në hapësirën publike dhe ndryshimi i pamjes së qytetit krijuan një autoritet të mbështetur te rezultati i dukshëm. Pas vitit 2013, ky pretendim mori përmasa kombëtare. Rama fitoi forcë politike nga aftësia për ta lidhur emrin e vet me ndryshimin. Rreth vitit 2018 do të vendosja, si ndarje analitike, kalimin drejt një rrëfimi më të gjerë zhvillimi. Investimet, turizmi dhe rritja e vlerës së territorit morën peshë më të madhe. Periudhat mbivendosen, por dallimi ndihmon për ta kuptuar qeverisjen. Pas premtimit për ta rregulluar vendin, erdhi premtimi për ta bërë më të pasur.

Me gjallësirë, zhvillimi e shton detyrimin për të shpjeguar kush përfiton dhe si vendoset. Në fillim të tranzicionit problemi ishte ndërtimi pa leje. Më vonë, pyetja u bë se kujt i jepet leja dhe mbi çfarë kriteresh. Një shtet mund ta formalizojë vendimmarrjen duke ruajtur brenda saj privilegjin. Atëherë favori merr dokument, ndërsa qytetari vazhdon të kërkojë ndërmjetësin. Pikërisht këtu modernizimi dhe zhvillimi mbërrijnë te kufiri që vetëm demokratizimi mund ta kapërcejë. Shoqëria e ndryshuar kërkon të marrë pjesë në vendim. Arritjet e qeverisjes krijojnë argumente për të kërkuar një mandat tjetër, por nuk krijojnë të drejtë pronësie mbi të ardhmen. Kujtesa autoritare fillon kur drejtuesi e trajton kundërshtimin e sotëm si mosmirënjohje për punën e djeshme.

Shqipëria ka demokracinë shumë të pranishme në diskurs. Në televizioni kundërshtohet gjithçka dhe gjuha politike shpesh nuk njeh kufij. Por demokracia në procedurë provohet kur kun.