Apo do të bëhet si në Serbi?!

Frrok Çupi

Dilema kthehet vazhdimisht që nga vitet 90: të ndjekim modelin serb apo të qëndrojmë patriotë të pavarur. Pyetja rishfaqet sot me forcë të ri. Ismail Kadare e ndjeu të pari atë tensor në një ambient të madh të boshtë në Manhatan, fundi të majit 1991. Unë vij nga Tirana, ai nga Parisi.

— Si po shkon greva e minatorëve të Valiasit? — më pyeti shpjeguesi.

E informova se protesti zgjashej javëz dhe detajet mungonin.

— Mirë, por pse lidhen me Serbinë? Kush shtyn këtë paralelinë? — kundërshtoi ai.

Në grevë rrotullohej fjalia: "Ta bëjmë Valiasin si Stari Trg". Ishim e pranuar si budallaqe të pakëve. Realiteti ishte tjetër. Stari Trg është minierë zinku në Mitrovicë, pjesë e kompleksit Trepça. Atje, brenda Jugosllavisë, afër Serbisë, minatorët grevonin nga 1989. Protestat tyre flakëronin dhe zbristejnë ciklikisht. Minatorët e Valiasit kishin "baptizuar" lëvizjen e tyre me atë emër.

Ditën e fundit, grupi dolë nga thellësitë e minierës e rritë drejt Tiranës. Dogjën pjesë të Ministrisë së Brendshme dhe vunë zjarr në një faqe të selisë së Kuvendit, afër qendrës. Kryeministri Fatos Nano, i kthyer nga Francë, u detyrua të jepte dorëheqjen para se të zbritë në aeroport.

— Pse duhet shqiptarët të godasin veten? — shpytheu Kadare me frymë të lerë.

Nano kishte marrë nga qeveria franceze, nga vetë ministri Zhak Atali — mik i Kadaresë — ndihmë financiare të rëndësishme, disa milionë dollarë. Situata ishte e errët. Ditë para, ekzekutivi kishte deklaruar se rezervat ushqimore mbulonin vetëm gjashtë ditë.

— A nuk mund të prisnit deri të akordohej asistenca evropiane? A dukej e nevojshme të vini zjarr në sy të botës? — pyeti shkrimtari si në fjalë me veten.

Ngjarja kishte lidhje të drejtpërdrejta me një frymë të padukshme që lidhte ngjarjet tona me atë vend. Nuk ai vetëm rasti Valias–Stari Trg. Shumë të cilët përdorin terminin, nuk e dinin as ku ndodhej emri në gjuhën sllave. Megjithatë, kjo nuk e bën lidhjen një "majmunëri" të thjeshtë.

Termi ka futur në fjalorin politik, mediate, kafene dhe rrjete sociale. Edhe sot, në konferencë të ambasadores së BE me kryeministrin shqiptar, një gazetare e ngriti pyetjen: "A i ngjasemi Serbisë me protestat?". Duket si element i huaj, por ka rënë thellë në mendjen e shumë njerëzish.

Kjo duket si rregull: sikur tjetri ngritet mëngjes dhe shikon nga Serbia, ne duhet të veprojmë sipas këtij modeli. Paralela më e fundit bëhet midis protestës së Beogradit dhe atij të Tiranës. Vetëm fjalja "protestë" u përbashket. Asgjë më tepër. Megjithatë, zakon i vjetër tërhiq gjuhën larg të vërtetës. Protesta e Beogradit filloi në Novi Sad pas vdekjes së 16 personave. Ndërsa në Tiranë u nis një lëvizje qytetare e gjerë që pyet: "Pse vraën 26 njerëz?" në një fshat afër sheshit të kryeqytetit, 15 vjet më parë. "Han e shan, han e Bagdad", ose si thonë në Shkodër: "Ku Parisi, ku Postriba!".

Pse dora mbetet në "alltinë" me emrin Serbi çdo herë që thyhet një degë në oborr?