Shuhet në moshën 96-vjeçare ikona e të drejtave civile në SHBA, Dolores Huerta! Autorja e thirrjes së famshme: Po, ne mundemi!

Udhëheqësja e njohur e sindikatave të punës në SHBA, feministe dhe ikonë e të drejtave civile, Dolores Huerta, vdiq të mërkurën në Bakersfield, California, sipas familjes së saj.

Ajo njihet si autorja e thirrjes së famshme “¡Sí, se puede!” (Po, mundemi!), e cila u përshtat më vonë nga ish-presidenti amerikan Barack Obama. Huerta vazhdoi aktivizmin e saj për çështjet e racës, varfërisë, të drejtave të LGBTQ dhe të grave deri në muajt e fundit të jetës.

Dolores Huerta, e cila bashkëthemeloi United Farm Workers (UFW) me Cesar Chavez dhe luftoi me legjislatorët dhe pronarët e fuqishëm të fermave në SHBA për të përmirësuar jetën e një grupi njerëzish që më parë ishin pa fuqi, vdiq nga kanceri të mërkurën në moshën 96-vjeçare, tha një zëdhënës i familjes.

Ajo ishte një nga gratë më të rëndësishme në historinë e SHBA-së, duke shërbyer në UFW si negociatore kryesore, organizatore e grevave, lobiste dhe reformuese gjatë periudhës së lulëzimit të organizatës në vitet 1960 dhe 1970 në Luginën Qendrore të Kalifornisë, të pasur me bujqësi.

Falë kontratave që UFW-ja negoicoi, punëtorët e fermave fituan siguri në punë, kujdes shëndetësor, plane pensioni, një union krediti dhe përfitime specifike si periudha të garantuara pushimi, tualete në fusha, ujë të pastër të pijshëm dhe mbrojtje nga pesticidet.

Huerta njihet si ajo që i dha UFW-së sloganin “¡Sí, se puede!”, përkthimi i lirë i të cilit, “Po, mundemi”, u përdor më vonë nga Barack Obama gjatë fushatës së suksesshme presidenciale të vitit 2008.

Ajo mbeti e pranishme rregullisht në qarkun e leksioneve universitare edhe në të 90-at, duke folur kundër politikave të imigracionit të presidentit Donald Trump. Gjatë zgjedhjeve udhëtonte nëpër vend, duke mbështetur kandidatë dhe duke regjistruar votues.

Bashkëthemeluesi i UFW-së, Cesar Chavez, i cili vdiq në 1993 dhe ishte fytyra e organizatës, ishte një ish-punëtor i rrushit me tërheqje të njeriut të tokës, që përqafoi filozofitë jo të dhunshme të Gandhi-t dhe Martin Luther King Jr., me një referencë edhe ndaj Emiliano Zapata-s, udhëheqësi i revolucionit fshatarësor në Meksikë në fillim të shekullit XX.

Por Chavez kishte edhe një anë të errët. Në vitin 2026, Huerta ishte një nga disa gra që doli publikisht me tregime se si ishte sulmuar seksualisht prej tij, në disa raste kur ishin të mitura. Huerta tha se ai e kishte detyruar një herë të bënte seks dhe një herë tjetër e kishte përdhunuar. Të dyja rastet rezultuan me shtatzëni dhe ajo tha se organizoi që fëmijët të rriteshin nga të tjerë.

Ndërsa Chavez rekrutonte, bënte greva urie të publikuara gjerësisht dhe përqafohej nga legjislatorë liberalë dhe celebritete, Huerta, e vogël në trup dhe e arsimuar në kolegj, merrej me negociatat me pronarët, lobimin e legjislatorëve dhe punët e tjera praktike të UFW-së.

Ajo u arrestua më shumë se 20 herë, u kërcënua me vdekje dhe u përball me ngacmime të tjera. Vajtoi brinjë të thyera dhe dëmtim të shpretkës kur u rrah me shkopinj nga policia e San Franciskos në një protestë të vitit 1988 kundër politikave të George H.W. Bush gjatë fushatës së tij presidenciale.

Në një intervistë me PBS në 2012, para se akuzat kundër Chavez të dilnin në dritë, Huerta tha se ishte e kënaqur që ai merrte vëmendjen, sepse ajo donte të përqendrohej në ndihmën ndaj njerëzve dhe jo në famë.

“Ai tha: ‘Njëri prej nesh do të duhet të jetë zëdhënësi. A je dakord nëse unë jam zëdhënësi?’ Sigurisht që thashë po.”

Huerta lindi në Dawson, New Mexico, në një familje emigrantësh meksikanë dhe kaloi pjesën më të madhe të rinisë në Stockton, California, pas divorcit të prindërve. Babai i saj ishte minator, punëtor, aktivist sindikal dhe legjislator shtetëror; nëna e saj rriti tre fëmijë duke blerë dhe drejtuar një hotel për njerëz me të ardhura të ulëta në Stockton.

Nëna e saj i nguliti shpirtin e aktivizmit. Huerta ishte në martesën e dytë kur u bë mësuese, por ajo karrierë nuk zgjati shumë.

“Nuk mund ta duroja të shihja fëmijë që vinin në klasë të uritur dhe pa këpucë,” tha ajo. “Mendova se mund të bëja më shumë duke organizuar punëtorët e fermave sesa duke u mësuar fëmijëve të tyre të uritur.”

Ajo regjistroi votues në Stockton dhe themeloi Agricultural Workers Association para se të takonte Chavez dhe të bashkohej me të për të nisur National Farm Workers Association në 1962. Në 1965 ata nisën një sërë grevash dhe bojkotesh që zgjatën pesë vjet kundër prodhuesve të rrushit në Kaliforni dhe më vonë u shtrinë edhe te prodhuesit e sallatës.

Gjatë asaj periudhe organizata u shndërrua në United Farm Workers dhe mori mbështetje nga King dhe senatori i Nju Jorkut Robert F. Kennedy. Mos ngrënia e rrushit – përveç nëse kishte etiketë sindikale – u bë deklaratë politike në Shtetet e Bashkuara.

Bojkotet dhe grevat ndonjëherë u bënë të tensionuara. Përveç opozitës së industrisë, UFW u gjet përballë guvernatorit të Kalifornisë Ronald Reagan, i cili denoncoi UFW-në si imorale dhe bëri pikë që të hante rrush në televizion.

Një nga një, prodhuesit filluan të nënshkruanin kontrata me UFW-në dhe në 1975 puna e Huerta-s ndihmoi edhe në një fitore tjetër – miratimin e California Agricultural Labor Relations Act, ligji i parë në SHBA që u dha punëtorëve të fermave të drejta të negociatave kolektive.

Huerta tha se fakti se ishte grua i dha avantazh në tryezën e negociatave me pronarët.

“Ata vërtet nuk dinin si të reagonin sepse nuk mund të bënin llojin e zakonshëm të forcës,” i tha ajo PBS-së. “Dhe kur u tregoje kushtet në të cilat punonin punëtorët, ata ndiheshin disi të turpëruar.”

Në 2012, Obama i dha Huerta-s Medaljen Presidenciale të Lirisë, çmimin më të lartë civil të vendit.

Jeta e saj u bë bazë për filmin e vlerësuar “Dolores”, që u shfaq në Festivalin e Filmit Sundance në 2017.

Ndërsa ndikimi i UFW-së u zbeh, aktivizmi i Huerta-s jo. Në 2002 ajo themeloi Fondacionin Dolores Huerta për aktivizëm komunitar, me vajzën e saj Camila Chavez si drejtore ekzekutive. Ajo shtyu për ndryshime në ligjet e imigracionit, regjistrimin e votuesve, të drejtat e grave dhe reformën shëndetësore të Obamës.

Huerta, e cila tha se mbeti e afërt me dy fëmijët që kishte me Chavez, kishte gjithashtu dy fëmijë nga martesa e parë, pesë nga e dyta dhe katër nga një marrëdhënie e gjatë me Richard Chavez, vëllain e Cesar-it dhe figurë tjetër kyçe e UFW-së, i cili vdiq në 2011.