Kush i kontrollon rezervat e naftës së Evropës dhe kur mund të çlirohen?

Kush i kontrollon rezervat e naftës së Evropës dhe kur mund të çlirohen?

Pas tregut evropian fshihet një arsenal i heshtur energjie. Miliona tonë naftë bruto, dizel dhe karburante të tjera mbahen në depo strategjike për përballimin e krizave të rënda të furnizimit.

Tani qeveritë po shqyrtojnë sërish aktivizimin e këtyre rezervave emergjente. Por kush e ka në dorë çelësin real? A mund të urdhërojë Brukseli hedhjen e naftës në treg? Apo vendimi i përket kryeqyteteve?

Tabloja është e ndërlikuar. Ajo ndërthur legjislacionin e BE-së, sovranitetin kombëtar dhe koordinimin ndërkombëtar.

Komisioni Evropian harton kuadrin ligjor. Ai mbikëqyr nëse vendet anëtare ruajnë sasi të mjaftueshme. Por vetë stoqet nuk janë në duart e Brukselit. Ato kontrollohen nga shtetet. Ndërkohë operacionet e mëdha dhe të sinkronizuara në nivel global kalojnë nga Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë (IEA) me seli në Paris.

Një zëdhënës i Komisionit u shpreh të hënën se kompetenca është e qartë. “Vendimi për çlirimin e rezervave dhe mënyra e organizimit të tij i takojnë IEA-së. Ne jemi të gatshëm të mbledhim grupin e koordinimit për naftën ose, nëse është e nevojshme, grupin e punës së BE-së për sigurinë energjetike, për të koordinuar më tej dhe për të vlerësuar situatën”, deklaroi ai.

Reagimi erdhi pas paralajmërimit të G7. Grupi njoftoi se rreth 100 milionë fuçi naftë pritet të dalin në treg gjatë katër muajve të ardhshëm.

Fillimisht do të përdoren rezervat e dizelit. Qëllimi është frenimi i shtrenjtimit dhe zbutja e frikës për ndërprerje furnizimi.

Raporti mes naftës bruto dhe dizelit mbetet i paqartë. Përpara njoftimit zyrtar, diplomatë të BE-së i thanë Euronews se pritshmëria ishte një ndarje e barabartë mes të dy produkteve.

Në mars, Evropa dha një kontribut të madh. Ajo ofroi 107.5 milionë fuçi në kuadër të një pakete emergjente prej 400 milionë fuçish të koordinuar nga IEA. Shkak u bë tronditja në tregjet botërore pas luftës së SHBA-së dhe Izraelit kundër Iranit.

Pjesa evropiane përbënte rreth një të katërtën e totalit. Nga 107.5 milionë fuçitë, 32.7 milionë u morën nga stoqet shtetërore. Pjesa tjetër erdhi nga rezervat e detyrueshme që ruan industria. Në të njëjtin operacion, kontingjenti i Amerikave arriti në 195.8 milionë fuçi. Rajoni Azi-Paqësor kontribuoi me 108.6 milionë fuçi.

Mburoja 90-ditore

Sa naftë ka në të vërtetë Evropa për emergjenca?

Legjislacioni i BE-së kërkon që çdo vend anëtar të disponojë rezerva sa të paktën 90 ditë importe neto. Alternativa është mbulimi i 61 ditëve konsum të brendshëm.

Megjithatë nuk ekziston një depo e vetme gjigante evropiane nën komandën e Brukselit.

Stoqet menaxhohen në nivel kombëtar. Në disa raste i administron direkt qeveria. Në raste të tjera veprojnë agjenci të posaçme kombëtare. Shpesh detyrimi i mbahet nga kompanitë private të sektorit.

Kjo shpërndarje ka krijuar disa nyje kryesore. Nga rreth 39 milionë tonë metrikë rezerva emergjente të dizelit dhe gazolit në BE, që korrespondojnë me rreth 290 milionë fuçi, Franca dhe Gjermania zotërojnë së bashku afro 35%.

Edhe shtete më të vogla i ruajnë stoqet jashtë kufijve. Belgjika dhe Malta, për shembull, mbajnë një pjesë të rezervës së tyre pikërisht në Francë dhe Gjermani.

Lind pyetja logjike: kur nafta fizikisht ndodhet në një shtet, por pronësia i takon një tjetri, kush vendos për hapjen e rezervuarëve?

Përgjigjja mbetet te qeveritë kombëtare. Brukseli përcakton rregulla, monitoron gjendjen dhe lehtëson bashkëpunimin. Por Komisioni nuk ka fuqi të urdhërojë hedhjen në treg të miliona fuçive. Secili shtet vendos vetë kohën dhe mënyrën e kontributit.

Roli i IEA-së

Për ndërhyrje në shkallë të gjerë, skenari ndryshon. Atí hyn në lojë IEA.

Një vend i vetëm që lëshon naftë nga rezervat e veta ka ndikim të kufizuar në një krizë globale. Agjencia me bazë në Paris bën pikërisht këtë koordinim. Ajo sinkronizon çlirimet mes anëtarëve, në mënyrë që sasi të mëdha të dalin njëkohësisht në treg.

“Është IEA ajo që menaxhon aspektin e ndikimit në çmime, ndërsa shtetet anëtare që marrin pjesë në një çlirim të mundshëm përcaktojnë nivelin e transparencës lidhur me produktet konkrete që do të nxirren në treg”, tha zëdhënësi i Komisionit.

Kur kriza e furnizimit bëhet mjaft serioze, bordi drejtues i IEA-së mund të miratojë një veprim kolektiv. Atëherë 32 vendet anëtare të agjencisë marrin pjesë në përgjigjen emergjente.

Ky mekanizëm është vënë në lëvizje dy herë që nga sulmet e SHBA-së dhe Izraelit ndaj Iranit më 28 shkurt. Befas, një instrument zakonisht larg vëmendjes publike u kthye në qendër të përpjekjeve për të kufizuar pasojat e konfliktit në tregun energjetik.

Tani vëmendja është te hapi i radhës i Evropës.

Një takim mes Komisionit Evropian, qeverive të BE-së dhe industrisë së naftës ishte parashikuar për 15 tetor. Ai pritet të mbahet “me shumë gjasë në fillim të javës së ardhshme”, tha një zyrtar i BE-së në kushte anonimiteti.

Në tryezë do të shqyrtohet si do t’i përmbushin vendet e BE-së detyrimet ndaj IEA-së. Bëhet fjalë për nxjerrjen e rezervave të dizelit brenda 20 ditëve të ardhshme dhe për planet e katër muajve në vazhdim.

Me pak fjalë, Brukseli vendos rregullat. Por nuk zotëron naftën. Rezervat kontrollohen nga shtetet anëtare. Qeveritë kombëtare vendosin kur dhe si i përdorin. Ndërsa IEA koordinon lëshimet e mëdha ndërkombëtare për të zbutur krizat globale dhe për të stabilizuar tregjet. /ABC24.AL/