Ekskluziviteti që rrezikon të kthehet monopol

Nga Shpëtim Luku

Ka një dallim thelbësor mes mbrojtjes së markës tregtare dhe mbrojtjes së një pozicioni monopol në treg. E para është e nevojshme për të garantuar identitetin e një produkti dhe për të mbrojtur të drejtat e pronarit të markës. E dyta, kur krijohet përmes kufizimit të konkurrencës, rrezikon të dëmtojë konsumatorin, duke i dhënë një kompanie mundësinë të diktojë çmimet në treg.

Pikërisht në këtë kufi qëndron debati për ligjin “Për markat tregtare”, të miratuar vitin e kaluar, i cili ka ngritur shqetësime serioze për pasojat që mund të ketë në funksionimin e tregut shqiptar. Argumenti në mbështetje të ligjit lidhet me nevojën për të mbrojtur markat tregtare dhe të drejtat e kompanive që i përfaqësojnë ato. Por shqetësimi i ngritur nga pronarë kompanish që zotërojnë rrjete supermarketesh është se, përtej këtij qëllimi të deklaruar, zbatimi i ligjit mund të krijojë një mekanizëm për kufizimin e konkurrencës. Nëse një kompani distribucioni pretendon se ka ekskluzivitetin e një produkti dhe, nëpërmjet regjistrimit apo mbrojtjes së markës, arrin të pengojë kompani të tjera ta importojnë dhe ta tregtojnë atë, atëherë kemi të bëjmë me një situatë që shkon përtej mbrojtjes së markës. Kemi të bëjmë me kufizimin e burimeve alternative të furnizimit dhe, potencialisht, me krijimin e një monopoli të mbështetur nga ligji.

Pasojat e një kufizimi të tillë janë të kuptueshme. Kur një produkt nuk mund të importohet më nga operatorë të tjerë, konkurrenca mbi çmimin dobësohet ose zhduket. Kompania që mbetet e vetmja në gjendje ta furnizojë tregun fiton një avantazh të konsiderueshëm, jo domosdoshmërisht sepse është më eficiente, ofron shërbim më të mirë apo ka investuar më shumë, por sepse alternativat e konkurrencës janë kufizuar. Në këto kushte, konsumatori rrezikon të paguajë më shtrenjtë.

Një vit zbatim i ligjit ka mjaftuar që në treg të evidentohen raste të produkteve për të cilat, sipas shqetësimeve të operatorëve, çmimet janë rritur pas kufizimit të konkurrencës. Këto raste meritojnë të analizohen me të dhëna konkrete, për të përcaktuar nëse rritjet janë pasojë e drejtpërdrejtë e ligjit apo e faktorëve të tjerë të tregut. Por, edhe pa nxituar në përfundime, ekziston një arsye e fortë për shqetësim: nëse mekanizmi ligjor u jep kompanive mundësinë të kufizojnë importet alternative, pasojat mund të shtrihen gradualisht në një numër gjithnjë e më të madh produktesh. Fakti që kompani të tjera distribucioni po aplikojnë për mbrojtjen e markave tregtare e bën këtë rrezik edhe më të rëndësishëm për t’u shqyrtuar.

Kjo nuk është një çështje thjesht teorike. Për shumë vite kam punuar pranë kompanive që tregtonin automjete të reja, në cilësinë e një zyrtari të shoqatës së tyre. Një nga kërkesat që dëgjoja shpesh prej tyre ishte që, si distributorë ekskluzivë të markave të caktuara, të kishin të drejtën të pengonin operatorët e tjerë të importonin dhe të tregtonin të njëjtat automjete.

Në thelb, kjo kërkesë ishte e paarsyeshme. Ekskluziviteti i dhënë nga prodhuesi një distributori nuk duhet të ngatërrohet me të drejtën për të ndaluar çdo operator tjetër të tregtojë të njëjtin produkt, kur një tregtim i tillë është i ligjshëm. Avantazhi ekonomik i distributorit ekskluziv buron nga marrëdhënia e tij me kompaninë prodhuese, nga kushtet e furnizimit, çmimet e negociuara, shërbimet dhe investimet që ai kryen për të përfaqësuar markën. Ky është thelbi i ekskluzivitetit: të kesh avantazhe konkurruese për shkak të marrëveshjes me prodhuesin, jo të fitosh automatikisht të drejtën për të eliminuar konkurrencën.

E njëjta logjikë vlen edhe për produktet e tjera. Një kompani mund të jetë distributori zyrtar apo ekskluziv i një marke, por kjo nuk do të thotë se mbrojtja e markës duhet të kthehet në një instrument për të mbyllur tregun ndaj importeve të ligjshme alternative. Mbrojtja e pronësisë intelektuale ka qëllimin e saj të ligjshëm, por ajo nuk duhet të shërbejë si mbulesë për praktika që kufizojnë konkurrencën, cenojnë interesin publik dhe u heqin konsumatorëve mundësinë për të zgjedhur.

Ky debat bëhet edhe më i rëndësishëm në kushtet e tregut shqiptar. Produktet ushqimore zënë rreth 40 për qind të buxhetit familjar, ndërsa çmimet e tyre në Shqipëri janë ndër më të lartat në rajon, sipas krahasimeve të përdorura në debatin publik. Në një treg ku pesha e ushqimeve në shpenzimet e familjeve është kaq e madhe, çdo mekanizëm që rrezikon të kufizojë konkurrencën dhe të rrisë çmimet duhet trajtuar me seriozitet të veçantë.

Nuk mund të pretendojmë se mbrojmë interesin e biznesit duke krijuar barriera që dobësojnë konkurrencën. Interesi i një distributori për të ruajtur pozicionin e tij tregtar nuk është domosdoshmërisht i njëjtë me interesin e tregut dhe aq më pak me atë të konsumatorit. Një treg funksional nuk është ai ku secili operator arrin të sigurojë një hapësirë të mbrojtur nga rivalët, por ai ku kompanitë konkurrojnë për të fituar konsumatorin përmes çmimeve, cilësisë, shërbimit dhe eficiencës.

Prandaj, çështja që duhet të shtrohet nuk është nëse markat tregtare duhen mbrojtur. Sigurisht që duhen. Pyetja është nëse, në emër të kësaj mbrojtjeje, po krijohen mundësi për të kufizuar konkurrencën përtej asaj që është e nevojshme për mbrojtjen e ligjshme të markës. Dhe nëse po, cili është mekanizmi që garanton se kjo mbrojtje nuk do të shndërrohet në një privilegj ekonomik në kurriz të konsumatorit?

Përgjigjja nuk mund të jetë zgjerimi i vazhdueshëm i listës së produkteve të mbrojtura, pa një vlerësim të qartë të ndikimit të këtij procesi mbi konkurrencën dhe çmimet. Përkundrazi, nevojitet një analizë serioze e zbatimit të ligjit, e rasteve konkrete të rritjes së çmimeve dhe e pasojave që kufizimet e importit mund të kenë në strukturën e tregut. Nëse evidentohen efekte antikonkurruese, ligji dhe mënyra e zbatimit të tij duhet të rishikohen, në mënyrë që mbrojtja e markave të mos bëhet një rrugë e tërthortë për krijimin e monopoleve.

Një ekonomi e shëndetshme nuk ka nevojë për më shumë monopole të mbrojtura nga ligji, por për më shumë konkurrencë të lirë dhe të ndershme. Detyra e institucioneve nuk është të mbrojnë pozicionet e fituara të operatorëve ekonomikë nga konkurrenca, por të identifikojnë barrierat që e pengojnë atë dhe të punojnë për eliminimin e tyre. Në fund të fundit, suksesi i një ligji ekonomik nuk duhet të matet nga numri i kompanive që arrijnë të mbrojnë tregun e tyre, por nga aftësia e tij për të garantuar një treg më të drejtë, më konkurrues dhe me çmime më të favorshme për konsumatorët.